Tontine & aanwas: de middeleeuwen herontdekt

Een stokoude formule. Het ‘beding van aanwas’, ook bekend onder zijn historische naam, het ‘tontinebeding’, ontsproot aan het brein van de 17de eeuws Italiaanse bankier Lorenzo Tonti. Het is een clausule die wordt ingebouwd als samenwoners iets in onverdeeldheid kopen of bezitten. Meestal is dat de gezinswoning.

 

De partners spreken in de clausule af dat bij een overlijden, de helft in de onverdeeldheid van de overledene automatisch naar de andere partner overgaat, in volle eigendom of beperkt tot vruchtgebruik. De langstlevende krijgt de helft van de eerststervende, niet via erfenis maar op een contractuele basis.

Dat is een groot verschil. Laat de eerststervende reservataire erfgenamen na? Dan kunnen zij hun reserve niet inroepen. Het beding van aanwas zet de regels van het erfrecht buitenspel.

Fiscale effecten bij onroerend goed

Een van de partijen die onder beding van aanwas een onroerend goed kochten, sterft. In principe zijn er geen erfbelastingen verschuldigd, maar registratierechten, meer bepaald het verkooprecht dat verschuldigd was bij de aankoop van de woning. De langstlevende betaalt dit recht op de helft van de verkoopwaarde van het onroerend goed.

Opgelet, het betreft het verkooprecht die verschuldigd was op het moment van aankoop van de woning. Het is dus perfect mogelijk dat het deel dat zal aanwast nog onderworpen is aan het ‘oud’ tarief van 10%.

Wat is het voordeel van samenwoners bij dit kooprecht? Het lage successietarief van de gehuwden is haast overal ook van toepassing voor samenwoners. Kunnen ze niet beter erfbelastingen betalen? En waarom 10% of 7% verkooprecht betalen in Vlaanderen, als u via een ‘echte erfenis’ geen erfbelastingen betaalt op de gezinswoning?

Terechte vragen. Voor de doorsnee woning bent u fiscaal goedkoper af met de betaling van de erfbelasting. Toch kiezen samenwoners nog vaak voor de tontine. De aanwas zien ze als het fiscaal prijskaartje van de zekerheid van de erfenis van de gezinswoning. Een testament geeft die zekerheid niet. Het is herroepbaar en bovendien kunnen de erfgenamen van de eerststervende hun reserve inroepen. Ook wettelijke samenwoning geeft die zekerheid niet. Een van de partners kan de wettelijke samenwoning eenzijdig opzeggen, en dan sneuvelt ook het erfrecht dat gebaseerd is op de samenwoning.

Een contract zoals de tontine is juridisch veiliger. Het kan alleen verbroken worden in gezamenlijk akkoord tussen de partijen.

 

Fiscale effecten bij roerend goed

Bij aanwas van roerende goederen is er geen enkele taxatie, noch erfbelastingen noch registratierechten.

Zorg ervoor dat het kanselement voor beide kopers even groot is.
Anders riskeert u schenkingsrechten te moeten betalen. Dat kan als tussen beide partners een groot leeftijdsverschil bestaat of als een van de partners zo ziek is, dat de kans op diens overlijden veel groter is dan bij de andere partner. U lost dat probleem op, door de jongste of de gezondste - de partner die waarschijnlijk uiteindelijk het hele goed ontvangt - een hogere bijdrage te laten betalen in de koopsom.

Gelijkheid van kansen

In essentie is het beding van aanwas een kanscontract. Geen van beide ongehuwde kopers weet vooraf wie het langst zal leven en dus finaal het hele goed verwerft. Daar moet u rekening mee houden.

 

Ook iets voor gehuwden

Kan een tontine of beding van aanwas ook tussen gehuwden? Kunnen echtgenoten, gehuwd onder scheiding van goederen, die samen in onverdeeldheid een effectenportefeuille bezitten, hieraan een tontine koppelen? Bij het overlijden betaalt de langstlevende echtgenoot dan geen erfbelastingen.

In principe kan dit. Maar de fiscus bekijkt de tontine anders bij gehuwden dan bij samenwoners. Hij gaat er automatisch van uit dat bij de inlassing van een tontine-clausule tussen gehuwden een vrijgevigheidsgedachte aan de basis ligt. Daarom moeten er toch schenkingsrechten betaald worden. Nogal wat fiscalisten betwisten dit standpunt.